Báo chí là “kiến trúc sư” của văn hóa (Kỳ 7 & hết)

Đó là quan điểm chung của các lãnh đạo cơ quan báo chí, các chuyên gia, nhà quản lý văn hóa, doanh nghiệp tại “Diễn đàn vai trò của báo chí trong việc thúc đẩy phát triển các ngành công nghiệp văn hoá”, diễn ra tại Hải Phòng vừa qua.

Tại diễn đàn này, ông Lê Hải Bình, Thứ trưởng Thường trực Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch khẳng định: Báo chí có vai trò rất quan trọng thúc đẩy phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, kể cả từ góc độ tự thân của báo chí và từ góc độ cầu nối, chất xúc tác của báo chí với các ngành công nghiệp văn hóa.

Mỗi tòa soạn phải là một “ngôi nhà văn hóa”

Để hiện thực hóa vai trò động lực, cầu nối, chất dẫn, đồng hành của báo chí đối với các ngành công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên mới, ông Lê Hải Bình mong muốn: Các cơ quan báo chí tiếp tục chủ động đổi mới cả về nội dung, hình thức, ứng dụng mạnh mẽ khoa học công nghệ, chuyển đổi số, lan tỏa câu chuyện đổi mới sáng tạo, tôn vinh sáng kiến, gương điển hình trong lĩnh vực kinh tế – văn hóa.

Cùng với đó, các cơ quan báo chí tăng cường hợp tác liên ngành, liên kết chặt chẽ với các cơ sở sáng tạo, nghệ thuật trong quảng bá sản phẩm, xây dựng thương hiệu văn hóa quốc gia, tầm vóc quốc  tế; cung cấp thông tin chính xác, nhân văn, định hướng thẩm mỹ và khơi dậy niềm tự hào bản sắc Việt Nam.

Đặc biệt, Thứ trưởng Lê Hải Bình nhấn mạnh quan điểm: “Báo chí khởi nguồn từ văn hóa, nhưng báo chí cũng là kiến trúc sư của văn hóa. Nếu những giá trị văn hóa mới thoát thai từ truyền thống dân tộc của chúng ta được cộng hưởng với tác động mới của môi trường số, của hội nhập quốc tế để cho ra sản phẩm mà thời gian đã cho thấy, công chúng đã công nhận, thì chúng ta không có gì phải sợ, phải ngần ngại trước những cái mới”.

“Báo chí cần định hình lại trình độ thụ hưởng của công chúng, sàng lọc xem cái gì chấp nhận được, cái gì không chấp nhận được” – Thứ trưởng Lê Hải Bình nói – “Và tôi cũng tâm đắc với ý kiến rằng, mỗi tổng biên tập phải là một nhà văn hóa, mỗi tòa soạn phải là một “ngôi nhà văn hóa” và mỗi tác phẩm báo chí dù viết về lĩnh vực gì thì ở trong đó cũng chính là một tác phẩm văn hóa”.

Có thể thấy, đây là một quan điểm sâu sắc, phản ánh trách nhiệm và vai trò đặc biệt của báo chí trong việc thúc đẩy phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam. Quan điểm này không chỉ dừng lại ở khía cạnh hình thức mà còn đi sâu vào bản chất của báo chí như một lực lượng văn hóa, một nhân tố quan trọng trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, góp phần xây dựng và phát huy giá trị văn hóa dân tộc trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa.

Tại đó, việc xem tòa soạn báo như một “ngôi nhà văn hóa” là lời nhắc nhở về vai trò của báo chí không chỉ đơn thuần là nơi sản xuất thông tin mà còn là không gian sáng tạo, nuôi dưỡng và lan tỏa các giá trị văn hóa. 

Để một tòa soạn báo thực sự là “ngôi nhà văn hóa”, cần xây dựng môi trường làm việc đề cao sự sáng tạo, tôn trọng bản sắc văn hóa dân tộc và khuyến khích đổi mới trong cách tiếp cận các vấn đề văn hóa. Điều này đòi hỏi sự đầu tư bài bản về cơ sở vật chất, môi trường làm việc, cũng như văn hóa tổ chức, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà báo phát huy tối đa năng lực sáng tạo và trách nhiệm nghề nghiệp.

Trong môi trường như vậy, các phóng viên, biên tập viên không chỉ đơn thuần là người đưa tin mà còn là những người nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, nhà phản biện văn hóa, góp phần tạo ra những sản phẩm báo chí có chiều sâu, giàu tính nhân văn và nghệ thuật.

Hơn nữa, tòa soạn báo còn là nơi kết nối các nhà báo với các chuyên gia, nghệ sĩ, nhà sáng tạo và các tổ chức văn hóa, tạo thành một mạng lưới hợp tác đa chiều, giúp báo chí tiếp cận và khai thác sâu sắc các vấn đề văn hóa. Sự kết nối này vừa giúp nâng cao chất lượng thông tin vừa góp phần xây dựng một nền văn hóa báo chí chuyên nghiệp, có trách nhiệm và giàu sức sống. Khi tòa soạn trở thành “ngôi nhà văn hóa”, báo chí sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển bền vững của công nghiệp văn hóa, góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời thúc đẩy đổi mới sáng tạo phù hợp với xu thế thời đại.

Bên cạnh đó, yếu tố con người trong báo chí cũng được nhấn mạnh khi mỗi tổng biên tập, biên tập viên hay phóng viên “văn hóa” không chỉ cần có kiến thức chuyên môn sâu rộng về văn hóa mà còn phải có thái độ trân trọng, thấu hiểu và trách nhiệm với các giá trị văn hóa. Người làm báo văn hóa cần có khả năng phân tích, phản biện sắc bén, đồng thời biết truyền tải những câu chuyện văn hóa một cách hấp dẫn, giàu cảm xúc và ý nghĩa.

Đây là yêu cầu cao về năng lực và phẩm chất nghề nghiệp, đòi hỏi sự đào tạo bài bản, liên tục cập nhật kiến thức và kỹ năng, cũng như sự nhạy bén trong việc nắm bắt các xu hướng văn hóa mới. Người làm báo như vậy không chỉ đơn thuần đưa tin mà còn góp phần định hình thị hiếu, nâng cao nhận thức xã hội về công nghiệp văn hóa, từ đó tạo ra ảnh hưởng tích cực đến sự phát triển của ngành.

Mỗi tác phẩm báo chí được xem là một tác phẩm văn hóa khi nó không chỉ cung cấp thông tin mà còn mang trong mình giá trị thẩm mỹ, nhân văn và sáng tạo. Tác phẩm báo chí văn hóa cần có sức lan tỏa sâu rộng, tạo ảnh hưởng tích cực đến nhận thức và hành vi của công chúng, góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

Những “chìa khóa” cần thiết

Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa phát triển mạnh mẽ, báo chí cần tạo ra những sản phẩm truyền thông có chiều sâu, đa dạng về hình thức và nội dung, kết hợp hài hòa giữa báo chí truyền thống và các hình thức đa phương tiện hiện đại như video, podcast, infographic… để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao và đa dạng của độc giả. Những tác phẩm báo chí như vậy không chỉ là nguồn thông tin mà còn là những trải nghiệm văn hóa, góp phần nâng cao thẩm mỹ và giá trị tinh thần cho xã hội.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa quan điểm này, không thể thiếu sự đầu tư bài bản về đào tạo, nâng cao năng lực đội ngũ nhà báo, cải thiện môi trường làm việc và đổi mới mô hình hoạt động báo chí. Việc đào tạo chuyên sâu về văn hóa, nghệ thuật, công nghiệp sáng tạo và truyền thông đa phương tiện là cần thiết để trang bị cho người làm báo kiến thức và kỹ năng phù hợp với yêu cầu ngày càng cao của công việc.

Đồng thời, các cơ quan báo chí cần xây dựng môi trường làm việc chuyên nghiệp, khuyến khích sáng tạo, tôn trọng đạo đức nghề nghiệp và tạo điều kiện để nhà báo phát huy tối đa năng lực. Ngoài ra, chính sách hỗ trợ, khuyến khích sáng tạo và bảo vệ quyền tác giả trong lĩnh vực báo chí văn hóa cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển của báo chí văn hóa.

Báo chí cũng cần thích ứng nhanh với xu hướng chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ mới để tạo ra các tác phẩm văn hóa đa phương tiện, hấp dẫn và hiệu quả hơn. Việc tận dụng các nền tảng số, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo vừa giúp mở rộng phạm vi tiếp cận, vừa tạo ra các hình thức truyền thông mới mẻ, sinh động, phù hợp với thói quen tiếp nhận thông tin của công chúng hiện đại, đặc biệt là giới trẻ – nhóm đối tượng quan trọng trong phát triển công nghiệp văn hóa. Sự đổi mới này đòi hỏi sự đầu tư về công nghệ, đào tạo kỹ năng số cho đội ngũ nhà báo và đổi mới tư duy quản lý trong các cơ quan báo chí.

Khi mỗi tòa soạn là “ngôi nhà văn hóa”, mỗi người làm báo là con người văn hóa và mỗi tác phẩm là tác phẩm văn hóa, báo chí sẽ trở thành lực lượng nòng cốt, góp phần quan trọng thúc đẩy sự phát triển bền vững, đa dạng và hiện đại của các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam.

Báo chí không chỉ truyền tải thông tin mà còn định hình thị hiếu, nâng cao nhận thức và tạo động lực sáng tạo trong xã hội. Qua đó, báo chí góp phần nâng cao vị thế văn hóa của đất nước trên trường quốc tế, đồng thời bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa.

Cuối cùng, khi nhắc đến bản sắc, sáng tạo, chuyên nghiệp, độc đáo và cạnh tranh là tiêu chí của công nghiệp văn hóa trong thời gian tới, rõ ràng báo chí cũng phải như vậy để có thể theo được “đà phát triển” nền văn hóa đương đại. Thời gian tới, chắc chắn sẽ là thời kỳ sôi động của công nghiệp văn hóa, trong đó báo chí sẽ còn đóng góp một vai trò quan trọng.